class 9 – 10: SSC general math ex 4.2 solution
লগারিদম (Logarithm)
ax = N, (a > 0, a ≠ 1) হলে, x = logaN কে N এর a ভিত্তিক লগ বলা হয়।
সূচকীয় রাশির মান বের করতে লগারিদম ব্যবহার করা হয়। লগারিদমকে সংক্ষেপে লগ (Log) লেখা হয়। বড় বড় সংখ্যা বা রাশির গুণফল, ভাগফল ইত্যাদি Log এর সাহায্যে সহজে নির্ণয় করা যায়।
আমরা জানি, 23 = 8 এই গাণিতিক উক্তিটিকে লগের মাধ্যমে লেখা হয় log28 = 3× আবার, বিপরীতক্রমে, log28 = 3 হলে, সূচকের মাধ্যমে লেখা যাবে 23 = 8; অর্থাৎ log28 = 3; হলে log28 = 3 এবং বিপরীতক্রমে, log28 = 3 হলে 23 = 8 একইভাবে \[2^{-3}= \frac{1}{2^3}= \frac18\] কে লগের মাধ্যমে লেখা যায়, \[ \log_2\frac18=-3 \]
Formula or Rules or laws of Logarithm
\[ Rule:1:\log_a\left(M.N\right)=\log_aM+\log_aN\\\\Rule:2:\log_a\left(\frac MN\right)=\log_aM-\log_aN\\\\Rule:3:\log_a\left(M^k\right)=k\log_aM\\\\Rule:4:\log_a\left(1\right)=0\\\\Rule:5:\log_a\left(a\right)=1\\\\Rule:6:\log_a\left(a^k\right)=k\\\\Rule:7:a^{\log_a\left(k\right)}=k\\\\ \]
যেখানে, b>0 কিন্তু b ≠ 0 এবং M, N এবং k বাস্তব সংখ্যা কিন্তু M এবং N অবশ্যই ধনাত্মক।
প্রশ্ন \ ১ \ মান নির্ণয় কর :
(ক) \[ \log_3\left(81\right) \]
সমাধান : \[ \log_3\left(81\right)\\\\=\log_3\left(3\right)^4\\\\=4\log_3\left(3\right)\;\lbrack\log_a\left(M\right)^r=r\log_a\left(M\right)\rbrack\\\\=4\times1\lbrack\log_a\left(a\right)=1\rbrack\\\\=4 \]
(খ) \[ \log_5\left(\sqrt[3]5\right) \]
সমাধান : \[ \log_5\left(\sqrt[3]5\right)\\\\=\log_5\left(5\right)^\frac13\\\\=\frac13\log_5\left(5\right)\\\\=1 \]
(গ) \[ \log_4\left(2\right) \]
সমাধান : \[ \log_4\left(2\right)\\\\=\log_4\left(\sqrt4\right)\\\\=\log_4\left(4\right)^\frac12\\\\=\frac12\log_4\left(4\right)\\\\=\frac12 \]
(ঘ) \[ \log_{2\sqrt5}\left(400\right) \]
সমাধান : \[ \log_{2\sqrt5}\left(400\right)\\\\=\log_{2\sqrt5}\left(2\sqrt5\right)^4\\\\=4\log_{2\sqrt5}\left(2\sqrt5\right)\\\\=4\times1\\\\=4 \]
(ঙ) \[ \log_5\left(\sqrt[3]5.\sqrt5\right) \]
সমাধান : \[ \log_5\left(\sqrt[3]5.\sqrt5\right)\\\\=\log_5\left(5^\frac13.5^\frac12\right)\\\\=\log_5\left(5^{\frac13+\frac12}\right)\\\\=\log_5\left(5^\frac{2+3}6\right)\\\\=\log_5\left(5^\frac56\right)\\\\=\frac56\log_5\left(5\right)\\\\=\frac56\times1\\\\=1 \]
প্রশ্ন \ ২ \ x এর মান নির্ণয় কর :
(ক) log5x = 3
সমাধান : log5x = 3
∴ x = (5)3
= 125
(খ) logx25 = 2
সমাধান : logx25 = 2
∴ x2 = 25
বা, x2 = (5)2
∴ x = 5 (Ans.)
(গ) \[ \log_x\left(\frac1{16}\right)=-2 \]
সমাধান : \[ \log_x\left(\frac1{16}\right)=-2\\\\or,x^{-2}=\frac1{16}\\or,x^{-2}=\frac1{4^2}\\or,x^{-2}=4^{-2}\\or,x\;=\;4 \]
প্রশ্ন \ ৩ \ দেখাও যে,
(ক) \[ 5\log_{10}\left(5\right)-\log_{10}\left(25\right)=\log_{10}\left(125\right) \]
সমাধান : বামপক্ষ = \[ 5\log_{10}\left(5\right)-\log_{10}\left(25\right)\\\\=\log_{10}\left(5^5\right)-\log_{10}\left(25\right)\\\\=\log_{10}\left(5^5\right)-\log_{10}\left(5^2\right)\\\\=\log_{10}\left(\frac{5^5}{5^2}\right)\lbrack\log_a\left(\frac MN\right)=\log_a\left(M\right)-\log_a\left(N\right)\rbrack\\\\=\log_{10}\left(5^{5-2}\right)\\\\=\log_{10}\left(5^3\right)\\\\=\log_{10}\left(125\right) \]
(খ) \[ \log_{10}\left(\frac{50}{147}\right)=\log_{10}\left(2\right)+2\log_{10}\left(5\right)-\log_{10}\left(3\right)-2\log_{10}\left(7\right) \]
সমাধান : এখানে, 50 = 2 × 25 = 2 × 5 × 5 = 2 × 52
এবং 147 = 3 × 49 = 3 × 7 × 7 = 3 × 72
বামপক্ষ = \[ \log_{10}\left(\frac{50}{147}\right)\\\\=\log_{10}\left(50\right)-\log_{10}\left(147\right)\\\\=\log_{10}\left(2\times5^2\right)-\log_{10}\left(3\times7^2\right)\\\\=\log_{10}\left(2\right)+\log_{10}\left(5^2\right)-\left(\log_{10}\left(3\right)+\log_{10}\left(7^2\right)\right)\\\\=\log_{10}\left(2\right)+2\log_{10}\left(5\right)-\log_{10}\left(3\right)-2\log_{10}\left(7\right)\\ \]
= ডানপক্ষ
∴ \[ \log_{10}\left(\frac{50}{147}\right)=\log_{10}\left(2\right)+2\log_{10}\left(5\right)-\log_{10}\left(3\right)-2\log_{10}\left(7\right) \] (দেখানো হলো)
(গ) 3log102 + 2log103 + log105 = log10360
সমাধান : বামপক্ষ = 3log102 + 2log103 + log105 = log10360
= log1023 + log1032 + log105
= log10 (23.32.5)
= log10 (8 . 9 . 5)
= log10360
= ডানপক্ষ
3log102 + 2log103 + log105 = log10360 (দেখানো হলো)
প্রশ্ন \ ৪ \ সরল কর :
(ক) \[ 7\log_{10}\left(\frac{10}9\right)-2\log_{10}\left(\frac{25}{24}\right)+3\log_{10}\left(\frac{81}{80}\right) \]
সমাধান : \[ 7\log_{10}\left(\frac{10}9\right)-2\log_{10}\left(\frac{25}{24}\right)+3\log_{10}\left(\frac{81}{80}\right)\\\\=\log_{10}\left(\frac{10}9\right)^7-\log_{10}\left(\frac{25}{24}\right)^2+\log_{10}\left(\frac{81}{80}\right)^3\\\\=\log_{10}\left\{\left(\frac{10}9\right)^7\div\left(\frac{25}{24}\right)^2\times\left(\frac{81}{80}\right)^3\right\}\\\\=\log_{10}\left\{\left(\frac{10}9\right)^7\times\left(\frac{24}{25}\right)^2\times\left(\frac{81}{80}\right)^3\right\}\\\\=\log_{10}\left\{\left(\frac{5\times2}{3\times3}\right)^7\times\left(\frac{3\times8}{5\times5}\right)^2\times\left(\frac{3\times3\times3\times3}{2\times2\times2\times2\times2\times5}\right)^3\right\}\\\\=\log_{10}\left\{\left(\frac{5\times2}{3^2}\right)^7\times\left(\frac{3\times2^3}{5^2}\right)^2\times\left(\frac{3^4}{2^5\times5}\right)^3\right\}\\\\=\log_{10}\left(\frac{5^7\times2^7}{3^{14}}\times\frac{3^2\times2^6}{5^4}\times\frac{3^{12}}{2^{12}\times5^3}\right)\\\\=\log_{10}\left(\frac{2^{7+6}.3^{2+12}.5^7}{2^{12}.3^{14}.5^7}\right)\\\\=\log_{10}\left(\frac{2^{13}.3^{14}.5^7}{2^{12}.3^{14}.5^7}\right)\\\\=\log_{10}\left(2^{13-12}.3^{14-14}.5^{7-7}\right)\\\\=\log_{10}\left(2.3^0.5^0\right)\\\\=\log_{10}\left(2.1.1\right)\\\\=\log_{10}2 \]
(খ) \[ \log_7\left(\sqrt[5]7.\sqrt7\right)-\log_3\sqrt[3]3+\log_42 \]
সমাধান : \[ \log_7\left(\sqrt[5]7.\sqrt7\right)-\log_3\sqrt[3]3+\log_42\\\\=\log_7\left(7^{\frac15.}7^\frac12\right)-\log_33^\frac13+\log_4\sqrt4\\\\=\log_7\left(7^{\frac15+\frac12}\right)-\frac13\log_33+\log_44^\frac12\\\\=\log_7\left(7^\frac{2+5}{10}\right)-\frac13\log_33+\frac12\log_44\\\\=\log_7\left(7^\frac7{10}\right)-\frac13.1+\frac12.1\\\\=\frac7{10}\log_77-\frac13+\frac12\\\\=\frac7{10}.1-\frac13+\frac12\\\\=\frac7{10}-\frac13+\frac12\\\\=\frac{21-10+15}{30}\\\\=\frac{26}{30}\\\\=\frac{13}{15} \]
(গ) \[ \log_e\frac{a^3b^3}{c^3}+\log_e\frac{b^3c^3}{d^3}+\log_e\frac{c^3d^3}{a^3}-3\log_eb^2c \]
সমাধান : \[ \log_e\frac{a^3b^3}{c^3}+\log_e\frac{b^3c^3}{d^3}+\log_e\frac{c^3d^3}{a^3}-3\log_eb^2c\\\\=\log_e\left(\frac{a^3b^3}{c^3}.\frac{b^3c^3}{d^3}.\frac{c^3d^3}{a^3}\right)-3\log_eb^2c\\\\=\log_eb^6c^3-3\log_eb^2c\\\\=\log_e\left(b^2c\right)^3-3\log_eb^2c\\\\=3\log_eb^2c-3\log_eb^2c\\\\=0 \]